Zbąszyń

Historia Zbąszynia sięga czasów wczesnopiastowskich, przełomu X i XI w. Przy ważnym szlaku komunikacyjnym wiodącym z Poznania w kierunku Łużyc, między rzeką Obrą a jeziorem Błędno ulokowany został gród kasztelański strzegący przeprawy przez rzekę i rozwinęła się osada. Nazwa tego ośrodka pochodzi od staropolskiego imienia Zbąsz.
Pierwsze informacje o Zbąszyniu w źródłach pisanych pochodzą z I połowy XIII w. Nie dostarczają one wielu wiadomości o samej osadzie. Są to dokumenty urzędowe, w których znajdują się wzmianki o działalności zbąszyńskich kasztelanów. W najstarszym z nich, sporządzonym w 1231r., wymieniony kasztelan Ciecierad. W późniejszych widnieją imiona Wincentego, Wyszemira, Przedpełka oraz Trzebiesława. Z kolei w dokumencie wydanym w 1238r. przez kantora gnieźnieńskiego Sędziwoja wymieniony został pleban zbąszyński Mateusz. Można stąd wywnioskować, że w Zbąszyniu istniał wówczas kościół parafialny.
Nie jest znana dokładna data nadania osadzie praw miejskich. Lokacja na prawie niemieckim nastąpiła jednak na pewno przed rokiem 1311r. Z tego roku pochodzi bowiem pierwsza wiadomość o wójcie zbąszyńskim Michale sprawującym urząd przed tym rokiem.
Zbąszyń aż do 1388r. był własnością monarszą (książęcą, a następnie królewską). Już w I połowie XIII w. istniała tu komora celna, w której kupcy krzyżacy z Torunia udający się szlakiem handlowym w kierunku Łużyc musieli opłacać cło.
W okresie rozbicia dzielnicowego wzrosło znaczenie militarne grodu w Zbąszyniu. Po sprzedaży przez księcia Bolesława Rogatkę Ziemi Lubuskiej brandenburczykom w 1249r., Zbąszyń stanowił element systemu grodów tworzących główną linię obrony zachodnich dzielnic piastowskich (obok Trzciela, Międzyrzecza i Santoka).
W okresie od 1296 do ok. 1332r. Zbąszyń znalazł się pod panowaniem książąt śląskich. W tym czasie ziemia zbąszyńska była shołdowana czeskim Przemyślidom i Luksemburgom. Chwilowo znalazła się pod zwierzchnictwem margrabiego brandenburskiego Waldemara.
Po zjednoczeniu państwa przez Władysława Łokietka Zbąszyń ok. 1332r. znalazł sie w granicach Królestwa Polskiego w dzielnicy wielkopolskiej. Do 1393r. miasto wchodziło w skład domeny królewskiej. Był to okres dynamicznego rozwoju miasta. Za rządów Ludwika Węgierskiego (1370-1382) Zbąszyń był zaliczany do ważniejszych grodów wielkopolskich. W XIV w. charakterystyczne dla monarchii patrymonialnej urzędy ziemskie (np. kasztelanie) stopniowo zastępowano urzędami zarządu lokalnego, bezpośrednio podporządkowanymi władzy królewskiej (np. starostowie, burgrabiowie). Było to rezultatem przebudowy aparatu administracyjnego państwa polegającej m.in. na zastąpieniu starego podziału administracyjnego nowym podziałem na powiaty oraz zrównaniem liczby urzędów w Wielkopolsce i Małopolsce. Zbąszyń od ok. 1332r. stał się siedzibą starosty lub burgrabiego. W początkach XV w. doszło do likwidacji kasztelani zbąszyńskiej.
W 1393r. król Zbąszyń przeszedł na własność rodziny Nałęczów z Nowego Dworu Mazowieckiego. Pierwszym z rodu, który zaczął używać nazwiska Zbąski był Abraham, syn wojewody mazowieckiego Jana Głowacza. Za zasługi oddane królowi Władysławowi Jagielle otrzymał urząd sędziego poznańskiego, który piastował w latach 1432-1440. Był on również dyplomatą zajmującym się z ramienia władcy sprawami czeskimi i węgierskimi. Abraham należał do zwolenników ruchu husyckiego. Po klęsce husytów w bitwie pod Lipanami (30.05.1434r.) zapewnił części z nich schronienie w Wielkopolsce. Zbąski wyrzekł się swych sympatii prohusyckich dopiero w niewoli u księcia głogowskiego Henryka IX. Zmarł w 1441r.
W XV w. Zbąszyń był ważnym ośrodkiem miejskim. Nadal istniała tu komora celna i funkcjonował targ. Tutejsi rzemieślnicy organizowali się w cechach. Działały tu młyny, gospody, jatki mięsne, łaźnia publiczna.
W okresie wojny 13letniej (1454 -1466) miasto było zobowiązane do wystawienia czterech uzbrojonych rycerzy.
W czasach jagiellońskich ustaliła się ostatecznie przynależność terytorialna Zbąszynia. Aż do II rozbioru Polski w 1793 r. miasto leżało w województwie poznańskim, w powiecie kościańskim (a w latach 1791-1793 w powiecie międzyrzeckim). Zbąszyń był jednym najbardziej wysuniętych na zachód miast Wielkopolski. Położenie przy ważnych szlakach handlowo-komunikacyjnych zapewniało ośrodkowi rozwój gospodarczy. Jako miasto prywatne Zbąszyń stanowił główny ośrodek administracyjny i gospodarczy dla okolicznych dóbr ziemskich.
Kolejni właściciele Zbąszynia wspierali tego ośrodka. Podejmowali skuteczne starania u monarchów o nadawanie miastu i jego mieszkańcom różnych przywilejów, głównie prawnych i ekonomicznych. Również sami we własnym zakresie przyznawali różne korzyści. Prowadzili ponadto politykę osiedlania w swoich dobrach ludności pochodzenia głównie niemieckiego, reprezentującej wysoką kulturę rolną oraz rozwinięte umiejętności z zakresu melioracji. Osadników tych pochodzących głównie z Brandenburgii, Śląska i Pomorza zwano olędrami. Byli oni w większości protestantami. Otrzymywali oni na korzystnych warunkach grunty leśne i nieużytki, które musieli zagospodarować na użytki rolne. Poza rolnikami w Zbąszyniu i okolicach osiedlali się innowiercy reprezentujący inne grupy społeczne (rzemieślnicy, handlarze), prześladowani w innych miastach Rzeczypospolitej oraz innych państwach. Wniesione przez nich doświadczenie, majątki, tradycje przyczyniały się do rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturalnego ziemi zbąszyńskiej. Pod koniec XVIII w. ludność innowiercza stanowiła prawie 2/3 ogólnej liczby mieszkańców Zbąszynia.
Wewnętrzne i zewnętrzne czynniki, które powodowały osłabianie państwa nie pozostawały bez wpływu na sytuację panująca w ziemi zbąszyńskiej. Wypaczające się instytucje ustrojowe Rzeczypospolitej Szlacheckiej, nieroztropna polityka monarchów oraz właścicieli miasta stopniowo tłumiły jego rozwój. Dodatkowym czynnikiem hamującym były wojny, które w XVII i XVIII w. przetoczyły się przez terytorium Rzeczpospolitej. Zbąszyń doznał dużych materialnych i strat ludności podczas potopu szwedzkiego (1655-1660). Wojska szwedzkie zniszczyły miasto również w okresie wojny północnej w 1705r. W 1709r. Zbąszyń padł ofiarą epidemii cholery. Wszystkie te negatywne zjawiska spowodowały, że mieszkańcy miasta zubożeli i pogrążyli się w zacofaniu. Wyrazem regresu społecznego były procesy czarownic, które miały miejsce w XVII i XVIII w.
Gdy w 1793r. Zbąszyń znalazł się pod zaborem pruskim lata świetności miał już dawno za sobą. Ziemia zbąszyńska znalazła się w granicach zaanektowanego regionu nazwanego Prusami Południowymi (1793-1807). Po zwycięstwach Napoleona pod Jeną, Auerstedt i Frydlandem, miasto weszło w skład utworzonego na mocy traktatu tylżyckiego Księstwa Warszawskiego (1807-1815), formalnie niepodległego, lecz w rzeczywistości podporządkowanego napoleońskiej Francji tworu politycznego. Klęska Napoleona pociągnęła za sobą upadek Księstwa Warszawskiego. W myśl postanowień kongresu wiedeńskiego Wielkopolska znalazła się ponownie pod panowaniem Prus. Z ziem wielkopolskich utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie (1815-1848), twór polityczny mający gwarantować Polakom autonomię w ramach monarchii pruskiej. Księstwo nie zostało włączone do Związku Niemieckiego. Zbąszyń znalazł się wówczas w rejencji poznańskiej.
Mieszkańcy ziemi zbąszyńskiej uczestniczyli w każdym kolejnym zrywie narodowo-wyzwoleńczym. Walczyli w powstaniu listopadowym (1831r.), Wiośnie Ludów (1848r.) oraz powstaniu styczniowym (1863r.). Opór przeciwko zaborcy i udział Wielkopolan w powstaniach spowodował ograniczanie, a w końcu całkowite pozbawienie autonomii Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Formalnie autonomia przestała istnieć w 1848, gdy Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe przemianowało Wielkie Księstwo Poznańskie na Prowincję Poznańską. Jednocześnie nasilona została akcja germanizacyjna, której apogeum nastąpiło, gdy urząd kanclerza objął w Niemczech Otto von Bismarck. W 1866r. Niemcy weszły w kolejny etap zjednoczenia. Powstał Związek Północnoniemiecki, do którego została wcielona Prowincja Poznańska, a wraz z nią ziemia zbąszyńska. Podobnie jak w innych miastach Wielkopolski, tak i w Zbąszyniu działania władz zaborczych polegały m.in. na umacnianiu liczebności i potencjału ekonomicznego mieszkańców narodowości niemieckiej. Walka z polskością przejawiała się również na gruncie edukacji. Z programu szkolnego eliminowano lekcje religii prowadzone w języku polskim oraz naukę tego języka jako przedmiotu nadobowiązkowego. Formą oporu przeciwko takiej polityce zaborców były strajki dzieci i młodzieży szkolnej w latach 1901-1907, do których doszło w większości dawnych polskich miast. Nie ominęły one Zbąszynia, w którym strajk wybuchł w 1906 roku, a brało w nim udział ok. 50 dzieci. Wobec strajkujących zastosowano represje, które doprowadziły ostatecznie do złamania oporu w kwietniu 1907r.
Podczas I wojny światowej spadła znacznie liczba mieszkańców Zbąszynia. Mężczyźni, zarówno Polacy jak i Niemcy, byli wcielani do armii cesarskiej. W lesie w pobliżu miasta wybudowano betonowe składy amunicji. Do zbąszyńskiego szpitala przywożono rannych żołnierzy.
Klęska cesarstwa niemieckiego w I wojnie światowej wzmogła nastroje narodowo wyzwoleńcze wśród ludności polskiej zamieszkującej tereny zaboru pruskiego. Zbąszynianie wzięli czynny udział w Powstaniu Wielkopolskim, które zadecydowało o przyłączeniu Wielkopolski do odrodzonego państwa polskiego. W listopadzie 1918r. w Zbąszyniu zaczęto tworzyć polskie oddziały powstańcze. Walki w mieście rozpoczęły się w nocy z 4 na 5 stycznia 1919r. Pierwszy atak powstańców na stanowiska niemieckie nie powiódł się. Również druga próba przejęcia kontroli nad miastem (11.01.1919r,), podjęta przez kompanię opalenicką, jarocińską, batalion śremski i ochotników z okolicy, załamała się. Ostatecznie Zbąszyń wrócił do Polski na mocy postanowień Traktatu Wersalskiego i stał się miastem granicznym. W dniu 17.01.1920r. nastąpiło oficjalne przejęcie miasta przez władze polskie.
Głównym zadaniem władz w pierwszych latach powojennych była odbudowa miasta ze zniszczeń, poprawa sytuacji gospodarczej i repolonizacja. To ostatnie było ułatwione o tyle, iż liczba mieszkańców pochodzenia niemieckiego znacznie spadła (w latach 1914-1921 z 3427 do 770).
Lata międzywojenne były w Zbąszyniu okresem silnej aktywizacji społecznej. Mieszkańcy skupiali się w licznych organizacjach o charakterze politycznym, gospodarczym, zawodowym, społecznym, kulturalnym, oświatowym sportowym i użyteczności publicznej.
Zwiastuny II wojny światowej dotknęły ziemię zbąszyńską, ze względu na nadgraniczne położenie na kilka miesięcy przed rozpoczęciem tego konfliktu. Dochodziło do prowokowanych przez Niemców incydentów granicznych. 01.09.1939r. we wczesnych godzinach wojska hitlerowskie rozpoczęły ostrzał miasta. Po krwawych walkach Zbąszyń został zdobyty.
Na mocy dekretu Hitlera Wielkopolska (a wraz z nią Zbąszyń) została wcielona w skład III Rzeszy jako Reichsgau Posen (Okręg Poznański). Od stycznia 1940r. dla ziem tych przyjęto oficjalną nazwę Warthegau (Kraj Warty). Kraj Warty podzielono na 3 rejencje. Zbąszyń stanowił część rejencji poznańskiej??????. Mieszkańcy narodowości polskiej i żydowskiej stali się ofiarami szeroko zakrojonych akcji germanizacyjnych, przesiedleńczych i wysiedleńczych oraz eksterminacyjnych, realizowanych przez władze okupacyjne do końca 1944r. W Młyniewie, w pobliżu Grodziska, powstał obóz przejściowy dla przesiedleńców i wysiedleńców. Mimo stosowanych przez okupantów represji, na terenie Zbąszynia już w 1940r. zaczął kształtować się polski ruch oporu. Pierwszą organizacją konspiracyjną w Zbąszyniu była "Ojczyzna". Jej członkowie realizowali zadania wojskowe, polityczne i propagandowe.
Zbąszyń został wyzwolony oddziały 1 Armii Pancernej Gwardii pod dowództwem gen. Michała Katukowa i 69 Armii Ogólnowojskowej pod dowództwem gen. Włodzimierza Kołpaczki 29.01.1945r. po trzydniowych ciężkich walkach.
Po wyzwoleniu Zbąszyń znalazł się w powiecie nowotomyskim i pozostawał w nim aż do reformy administracyjnej w roku 1975. W tym roku powiaty zostały zlikwidowane i wprowadzono podział kraju na 49 województw. Miasto weszło w skład województwa zielonogórskiego. Od 01.01.1999r. na mocy reformy administracyjnej Zbąszyń wraz z gminą stał się częścią składową powiatu nowotomyskiego w województwie wielkopolskim.