HISTORIA

Nowy Tomyśl jest miastem stosunkowo nowym. Osada otrzymała prawa miejskie dopiero w II połowie XVIII w. Historia osadnictwa na tych terenach jest jednak znacznie starsza, sięga bowiem 11 tysięcy lat wstecz, do okresu mezolitu. Z tych czasów pochodzą najdawniejsze zachowane ślady ludzkiej aktywności, np. groby skrzynkowe z okolic Wytomyśla i smolarnia z okolic Jastrzębska Starego. Późniejsze znaleziska dowodzą, że ludność zamieszkała w tych rejonach prowadziła kontakty handlowe z cesarstwem rzymskim.

Ziemia nowotomyska jest związana od samego początku z historią polskiej państwowości. Tereny te wchodziły w skład państwa Mieszka I. W okresie od XI-XIV w. okolice Nowego Tomyśla podlegały administracyjnie pod kasztelanię zbąszyńską. Obecne miasto było prawdopodobnie wtedy niewielką, nieliczącą się osadą. Ważniejszym ośrodkiem była wieś Tomyśl, którą po powstaniu miasta, dla odróżnienia, zaczęto nazywać Starym Tomyślem. Ewolucja państwa feudalnego i związane z tym procesy zmniejszania się domeny monarszej i upubliczniania instytucji państwa doprowadziły do przejścia ziemi nowotomyskiej we władanie wielkopolskich rodów szlacheckich. W początkach XVIII w. Maria Bogumiła z Unrugów zawarła związek małżeński z Ludwikiem Szołdrskim, dziedzicem Czempinia. W charakterze posagu wniosła ona wieś Tomyśl wraz z okolicznymi dobrami. Ziemia nowotomyska była wówczas obszarem zajętym przez wielkie kompleksy leśne, mało zaludnionym i słabo rozwiniętym gospodarczo. Swój rozwój w XVIII w. zawdzięcza kolejnym dziedzicom z rodu Szołdrskich. Prowadzili oni politykę osiedlania w swoich dobrach ludności pochodzenia głównie niemieckiego, reprezentującej wysoką kulturę rolną oraz rozwinięte umiejętności z zakresu melioracji. Osadników tych pochodzących głównie z Brandenburgii, Śląska i Pomorza zwano olędrami. Byli oni w większości protestantami. Otrzymywali oni na korzystnych warunkach grunty leśne i nieużytki, które musieli zagospodarować na użytki rolne. Wiele założonych przez nich wówczas osad zachowało do dziś swoją specyfikę.
W 1736r. przyszedł na świat Feliks Szołdrski, jedna z najważniejszych postaci w historii Nowego Tomyśla. Krótko po jego urodzeniu, w 1737r., śmierć zabrała mu ojca, Stefana Szołdrskiego. Jako kolejny dziedzic z rodu Szołdrskich, Feliks objął dobra rodzinne po uzyskaniu pełnoletniości w 1754r., 5 lat po śmierci dziadka Ludwika Szołdrskiego. Rozwijał on osadnictwo olęderskie na swoich ziemiach. Wyraził też zgodę na wybudowanie w jednej z centralnie położonych osad, zwanej nova colonia Glinki, zboru protestanckiego. Powstał on w latach 1778-1779. Dzięki temu osadnicy nie musieli już udawać się do innych świątyń zlokalizowanych często daleko od ich osad. Nowo wybudowany zbór stał się elementem miastotwórczym. Feliks Szołdrski postanowił bowiem rozwinąć obok świątyni ośrodek miejski będący centrum handlowo-rzemieślniczym dla okolicznych osad. W tym celu rozpoczął działania na rzecz nadania nowemu ośrodkowi praw miejskich. Zakończyły się one pełnym sukcesem. W dokumencie z 08.04.1786r. król Stanisław August Poniatowski wydał dokument lokacyjny zezwalający na założenie miasta na prawie magdeburskim. Miasto nazwano Nowy Tomyśl, dla odróżnienia od istniejącej od czasów średniowiecznych wsi, dla której przyjęła się nazwa Stary Tomyśl. Mieszkańcy miasta otrzymali trzyletnie zwolnienie z podatków oraz prawo do organizowania 6 jarmarków w roku. Pierwszym burmistrzem został Johann Martin Laengner. W chwili założenia nowe miasto znajdowało się w powiecie i województwie poznańskim. Ośrodek od samego początku rozwijał się bardzo dynamicznie. Jednakże już wkrótce podzielił dramatyczne losy całego regionu.

W styczniu 1793r. miasto wraz całą Wielkopolską znalazło się pod panowaniem pruskim. Zaanektowany region nazwano Prusami Południowymi (1793-1807). Wskutek II rozbioru Nowy Tomyśl znalazł się w powiecie babimojskim. Po zwycięstwach Napoleona pod Jeną, Auerstedt i Frydlandem, miasto weszło w skład utworzonego na mocy traktatu tylżyckiego Księstwa Warszawskiego (1807-1815), formalnie niepodległego, lecz w rzeczywistości podporządkowanego napoleońskiej Francji tworu politycznego. Klęska Napoleona pociągnęła za sobą upadek Księstwa Warszawskiego. W myśl postanowień kongresu wiedeńskiego Wielkopolska znalazła się ponownie pod panowaniem Prus. Z ziem wielkopolskich utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie (1815-1848), twór polityczny mający gwarantować Polakom autonomię w ramach monarchii pruskiej. Księstwo nie zostało włączone do Związku Niemieckiego. Nowy Tomyśl znalazł się wówczas w rejencji poznańskiej w nowoutworzonym powiecie bukowskim. W mieście osiedlała się główne ludność pochodzenia niemieckiego i żydowskiego.
W 1848r. mieszkańcy powiatu bukowskiego wzięli czynny udział w działaniach powstańczych Wiosny Ludów. Po upadku tego zrywu władze zaborcze przeniosły siedzibę powiatu do Nowego Tomyśla, który był miastem bardziej zniemczonym.
Opór przeciwko zaborcy i udział Wielkopolan w powstaniach spowodował ograniczanie, a w końcu całkowite pozbawienie autonomii Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Formalnie autonomia przestała istnieć w 1848, gdy Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe przemianowało Wielkie Księstwo Poznańskie na Prowincję Poznańską. Nasiliła się akcja germanizacyjna oraz konflikty narodowościowe i religijne, prowokowane niejednokrotnie przez władze zaborcze. Tymczasem dokonywał się kolejny etap zjednoczenia Niemiec. W 1866r. powstał Związek Północnoniemiecki, do którego została wcielona Prowincja Poznańska. Ziemie zaboru pruskiego zostały poddane prowadzonej przez kanclerza Ottona von Bismarcka polityce Kulturkampfu.
Na tle burzliwych wydarzeń politycznych XIX w. rozpoczęły się dynamiczne procesy społeczne i gospodarcze bezpośrednio związane z tzw. rewolucją przemysłową. Nie ominęły one Nowego Tomyśla. W 1870r. miasto znalazło się na linii połączenia kolejowego łączącego Berlin z Poznaniem. W 1879r. wybudowano nowy ratusz i powołano do życia ochotniczą straż pożarną. W 1881r. założono Towarzystwo Upiększania Miasta, którego zadaniem było podnoszenia estetyki Nowego Tomyśla i poprawa warunków życia jego mieszkańców. W tym samym roku otwarto wyższą szkołę żeńską, a rok później - męską. Faktycznie były to jednak szkoły średnie, przygotowujące uczniów do studiów uniwersyteckich.
01.10.1887r. zlikwidowano powiat bukowski z siedzibą w Nowym Tomyślu, a w jego miejsce utworzono dwa nowe: grodziski i nowotomyski. W tym czasie mimo nasilonej akcji germanizacyjnej miasto rozwijało się gospodarczo. W II połowie XIX w. istniała tu fabryka cygar, tartak i browar. W 1898r. uruchomiono kolej wąskotorową Nowy Tomyśl-Trzcianka. W XX w. wszedł Nowy Tomyśl jako ośrodek silnie zniemczony. W powiecie ok. 46% jego mieszkańców stanowiła ludność niemiecka. W mieście udział Niemców był jeszcze większy - 86,1%. Polacy stanowili jedynie 8,2% mieszkańców, a Żydzi 5,7%.

Rozwój gospodarczy Nowego Tomyśla został zahamowany przez I wojnę światową. Jednakże klęska cesarstwa niemieckiego i kształtujący się nowy porządek powojenny przyniosły nadzieję na powrót ziem wielkopolskich do odradzającego się państwa polskiego. 03.01.1919r. Nowy Tomyśl został zajęty przez powstańców wielkopolskich. Przyłączenie Wielkopolski, a wraz z nią ziemi nowotomyskiej, do niepodległej Polski usankcjonował traktat wersalski z 28.06.1919r.

W okresie międzywojennym Nowy Tomyśl zachował status miasta powiatowego. Jednakże rozwój gospodarczy miasta nie był tak dynamiczny, jak na przełomie stuleci. Ludność niemiecka dominowała tu aż do lat 20. XX w. W jej rękach znajdowała się większość domów i zakładów przemysłowych.
Po wybuchu II wojny światowej Wielkopolska, a wraz z nią Nowy Tomyśl, została wcielona na mocy dekretu Hitlera w skład III Rzeszy jako Reichsgau Posen (Okręg Poznański). Od stycznia 1940r. dla ziem tych przyjęto oficjalną nazwę Warthegau (Kraj Warty). Kraj Warty podzielono na 3 rejencje. Nowy Tomyśl stanowił część rejencji poznańskiej. Mieszkańcy Nowego Tomyśla narodowości polskiej i żydowskiej stali się ofiarami szeroko zakrojonych akcji germanizacyjnych, przesiedleńczych i wysiedleńczych oraz eksterminacyjnych. Do 1941r. w nowotomyskim ratuszu mieściło się więzienie śledcze. Przetrzymywanych w nim więźniów rozstrzelano m.in. w okolicach Bolewicka. 27.01.1945r. Nowy Tomyśl został wyzwolony spod okupacji hitlerowskiej przez żołnierzy Armii Czerwonej. Na terenach zajętych przez wojska sowieckie zaczęto organizować nową administrację i akcję wysiedlania ludności niemieckiej zakończoną w 1946r.

Po wojnie w latach 1945-1975 Nowy Tomyśl był miastem powiatowym. W dniu wejścia w życie reformy administracyjnej (01.06.1975r.) powiat nowotomyski został zlikwidowany, a miasto i utworzoną w 1973r. gminę połączono w jedną jednostkę administracyjną stopnia podstawowego, która weszła w skład pomniejszonego województwa poznańskiego.
Przemiany społeczne, polityczne i gospodarcze przełomu lat 80/90 doprowadziły m.in. do odrodzenia samorządu w Polsce. Pierwszym burmistrzem Nowego Tomyśla wybranym w wyborach samorządowych w 1990r. został Jerzy Pańczak. Od 01.01.1999r. na mocy reformy administracyjne Nowy Tomyśl odzyskał status miasta powiatowego.